Laat-middeleeuwse pestheiligen en de huidige coronapandemie

Published by Bestuur on

De komende weken zullen we de artikelen van Jeanne van der Stappen plaatsen over laat-middeleeuwse pestheiligen. Hieronder vindt u prachtige kunsthistorische beschrijvingen en de komende weken volgen er meer!

De huidige coronapandemie wordt wel eens vergeleken met de verwoestende  pestepidemieën die vanaf de late middeleeuwen geregeld voorkwamen. 

De bekendste is die van 1347-1350 – de zogenaamde Zwarte Dood, die door de tijdgenoten als de gesel Gods werd gezien – een epidemie die geheel West-Europa in haar greep had en aan ongeveer een derde van de bevolking het leven kostte.

Mensen zochten hulp en steun bij speciale pestheiligen.  Sebastianus van Rome was bijzonder populair, en zijn verering heeft prachtige kunstwerken opgeleverd. Ik heb een selectie gemaakt van mijn favorieten.

Rochus, een andere pestheilige, komt een volgende keer aan de orde.

Sebastianus van Rome, martelaar, † ca. 288

Feestdag 20 januari

Getijden- en gebedenboek, Vlaanderen, ca. 1490-1500
Perkament, Nederlands, 162 x 110 (104 x 63) mm
Miniatuur 42 x 33 mm
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek [KB, 134 C 47]
Folio 83 verso: Sebastianus

Een ghebet van sante sebastiaen. Heilige sinte sebastiaen martelare ons heeren jhesu cristi seer groot is dijn gheloue bidt voer ons den heer dat wi weerdich moeten worden ghevrijt te sine vander siecten der pestilentien ende der onversienre doot.

Met glorien ende met eeren hebtu hem gecroent ende du hebten gheset bouen die werken dijnre handen.

Verwoestende pestepidemieënsiecten der pestilentien – kwamen in de late middeleeuwen geregeld voor. De bekendste is die van 1347-1350 – de zogenaamde Zwarte Dood, die door de tijdgenoten als de gesel Gods werd gezien – een epidemie die geheel West-Europa in haar greep had en aan ongeveer een derde van de bevolking het leven kostte.

In de Griekse mythologie werd de pest veroorzaakt door pestpijlen afgeschoten door de goden. Zo veroorzaakte Apollo de pest in het Griekse legerkamp voor Troje. Het verband tussen pijlen en pest leidde er trouwens toe dat de heilige Sebastiaan een van de zes pestheiligen werd.

Jean de Vignay, Légende dorée, Parijs, 1382
Perkament, Frans, 305 x 220 (185 x 150) mm
Londen, British Library [Royal 19 B XVII]

Door de hulp van een pestheilige in te roepen, hoopte men gevrijwaard te blijven van de pest of ervan te herstellen.

In West-Europa werden er vier in het bijzonder vereerd: Rochus, Sebastianus, Cosmas en Damianus (samen) en Antonius Abt.

Sebastianus is misschien wel een van de meest afgebeelde heiligen en zijn met pijlen doorboorde lichaam was een geliefd motief. Twee voorbeelden uit vijftiende-eeuwse getijdenboeken in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag en de British Library in Londen.

Legenda aurea: Toen gaf Diocletianus bevel hem midden in het legerkamp vast te binden en door de soldaten met pijlen te laten beschieten. Ze schoten hem zo vol pijlen dat hij wel een egel leek en zodra ze dachten dat hij dood was gingen ze weg.

Jean de Vignay, Légende dorée, Parijs, 1382
Perkament, Frans, 305 x 220 (185 x 150) mm
Londen, British Library [Royal 19 B XVII]
Folio 48 verso: Sebastianus

De heilige Irene, weduwe van de martelaar Castulus, wilde hem begraven maar merkte dat hij nog leefde. Ze nam hem mee naar huis en verzorgde hem.

Getijdenboek van Filips de Goede, Oudenaarde, ca. 1453
Perkament, Latijn en Frans, 268 x 178 mm (miniatuur 80 x 65 mm)
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek [KB 76 F 2]
Folio 265 verso: Antonius Abt

Legenda aurea: In de Daden van de Longobarden staat te lezen dat Italië ten tijde van koning Gumbert geheel in de greep was van de pest. De ziekte sloeg zo hard toe dat er amper mensen over waren om elkaar te begraven. De pest woedde vooral in Rome en Pavia.

[…] Iemand kreeg van Godswege geopenbaard dat deze pest absoluut niet zou ophouden voordat in Pavia een altaar was gebouwd voor de heilige Sebastianus. Dit werd gebouwd in de kerk van de heilige Petrus-in-ketenen, San Pietro in Vincoli. Toen het af was hield de gesel meteen op, waarna er vanuit Rome relieken van de heilige Sebastianus naar Pavia werden overgebracht.

Een ware hausse in geschilderde Sebastiaans zien we na het eerste optreden van de Zwarte Dood, in het midden van de veertiende eeuw, maar ook in later eeuwen bij elke nieuwe uitbraak. Vooral Venetië werd vaak getroffen.

Dit enorme schilderij is genoemd naar de plaats van herkomst, de aan de heiligen Job en Bernardus gewijde franciscaner kerk San Giobbe in Venetië. Job en Sebastiaan zijn zogenaamde pestheiligen, en de opdracht zou te maken kunnen hebben met de grote pestepidemie van 1478.

Getijdenboek van Charles Le Clerc, Gent, 2de kwart 15de eeuw
Perkament, Latijn, 80 x 115 (50 x 65) mm
Londen, British Library [Additional 19416]
Folio 124 verso: Sebastianus

In de Santa Maria della Salute in Venetië hangt een vroeg werk van Titiaan, een altaarstuk waarop de patroonheilige van Venetië, Marcus, wordt afgebeeld, omringd door de vier zogenaamde ‘pestheiligen’: Cosmas en Damianus, Rochus en Sebastianus.

De grote barokkerk Santa Maria della Salute – gesticht in 1630 uit dankbaarheid voor het beëindigen van een pestepidemie – vandaar de naam salute, het woord betekent zowelgezondheid als heil of verlossing – aan de ingang van het Canal Grande, is een van de indrukwekkendste gebouwen van Venetië.

Giovanni Bellini, Pala di San Giobbe, tussen 1478 en 1485
(Tronende Madonna met Kind met musicerende engelen te midden van de heiligen Franciscus, Johannes de Doper, Job, Dominicus, Sebastiaan en Lodewijk van Toulouse)
Olieverf en tempera op paneel, 471 x 258 cm
Venetië, Galleria dell’ Accademia 

Het is duidelijk dat de leerling Titiaan bij het weergeven van Sebastiaan goed gekeken heeft naar het werk van zijn meester Bellini.

Detail

Titiaan, De H. Marcus, tronend tussen de heiligen Cosmas, Damianus, Rochus en Sebastiaan, 1510
Olieverf op paneel, 230 x 149 cm
Venetië, Santa Maria della Salute

Op de bovenverdieping van de kerk San Sebastiano in Venetië – alleen zichtbaar voor de monniken op de galerij – schilderde Veronese in 1558 een frescocyclus (350 x 480 cm) met taferelen uit de legende van de patroonheilige: Sebastiaan voor Diocletianus en (afbeelding hieronder) de Marteldood van Sebastiaan.

Legenda aurea: Binnen een paar dagen stond hij op de treden van het paleis, waar hij de langskomende keizers hard de les las over de ellende die zij de christenen aandeden.

Paolo Veronese, Marteldood van Sebastianus, 1558
Fresco, 350 x 480 cm
Venetië, San Sebastiano

[…] ‘De Heer is zo goed geweest mij weer tot leven te wekken’, zei Sebastianus. ‘Zo kan ik u ontmoeten en u de les lezen over de ellende die u de dienaren van Christus bezorgt.’ Toen liet de keizer hem net zolang met knuppels aftuigen tot hij zijn laatste adem uitblies. Het lichaam liet hij in de goot gooien, zodat de christenen hem niet als martelaar konden vereren.

De nacht daarop verscheen de heilige Sebastianus aan de heilige Lucina en onthulde haar waar zijn lichaam lag. Zij moest hem begraven naast de overblijfselen van de apostelen, gaf hij aan, en zo geschiedde. Zijn lijden vond plaats onder Diocletianus en Maximinianus, van wie de regering begon rond het jaar des Heren 278.

De geschilderde architectuur eromheen wekt de illusie van een open gebouw. De werkelijkheid van de echte ruimte loopt door die van de geschilderde werkelijkheid heen. Dat geschiedt zeer consequent: de soldaten die hun pijlen afschieten op de heilige bevinden zich aan de ene kant van de galerij, Sebastiaan bevindt zich aan de andere kant. Drie soldaten, evenveel als het aantal pijlen in het lichaam van Sebastiaan.

Het is opvallend dat Sebastianus nooit wordt afgebeeld met knuppels, de werktuigen van zijn marteldood, maar doorboord met pijlen, een marteling die aan zijn dood voorafging.

In de Italiaanse kunst komt Sebastiaan veelvuldig voor als een welkome gelegenheid tot het weergeven van het mannelijk naakt. Een van de beroemdste voorbeelden hangt in Ca’ d’ Oro: de H. Sebastiaan (1504-1506) van Andrea Mantegna.

Enigszins spottend wordt beweerd dat hij – juist vanwege die naaktheid – de lievelingsheilige was van de monniken in hun cellen. Ook vrouwen – als we Vasari mogen geloven – schijnen gevoelig geweest te zijn voor het ‘fraaie, ja, volmaakte lichaam, zeer natuurgetrouw waar het de vleeskleuren betreft‘ van de voorstelling van Sebastiaan van Fra Bartolommeo in de kerk van het San Marco klooster in Florence. Nadat monniken er in de biechtstoel achter gekomen waren ‘dat er vrouwen waren die hadden gezondigd na het zien van de zo bekorend en zinnenstrelend levensecht weergegeven figuur verwijderden zij het altaarstuk uit de kerk en gaven het een plaats in de kapittelzaal.’

Andrea Mantegna, Sebastianus, ca. 1480
Tempera op doek, 255 x 140 cm
Parijs, Musée du Louvre

Mantegna schilderde Sebastianus meerdere malen: een klein paneeltje in 1459 (Wenen), en twee grote doeken, rond 1480 (Parijs) en in 1510, het pronkstuk van Ca’d’Oro in Venetië.

Andrea Mantegna, Sebastianus, ca. 1506
Tempera op doek, 213 x 95 cm
Venetië, Ca’ d’Oro

Behalve als pestheilige – gewoonlijk in het gezelschap van Rochus, Cosmas en Damianus – wordt Sebastianus vereerd als patroonheilige van de meest uiteenlopende beroepen en verenigingen: boogschuttersgilden, soldaten en politie, kruisridders, oorlogsinvaliden, etc., etc.

Sinds kort is Sebastianus patroonheilige van de homoseksuelen, en wordt hij aanroepen tegen aids.

Vreemd genoeg werd hij ook aangeroepen door vrouwen in barensnood.

Jeanne van der Stappen – Heyvaert

Andrea Mantegna, Sebastianus, ca. 1480
Tempera op doek, 255 x 140 cm
Parijs, Musée du Louvre

Categories: nieuws